Regulatory zachowania

RÓŻNICE MIĘDZY PRZETWARZANIAMI

emocje-340x510

Niektórzy ludzie odrywają się od tego, co uznają za zmęczenie pracą i napięcie związane z myśleniem, i wypoczywają. Jednakże wypoczynek jest często równie refleksyjny, jak pozostawiona praca.Inna wcześniej wspomniana różnica między tymi teoriami polega na tym, że teoria refleksyjności/bezrefleksyjności nie zakłada stałego poziomu pojemności. Przetwarzanie automatyczne spełnia w psycho­logii poznawczej funkcję pozytywną, ponieważ nie wyczerpując ogra­niczonej pojemności umożliwia przetwarzanie kontrolowane. W teorii refleksyjności/bezrefleksyjności pojemność jest zmienna, stan refleksyjności może ją zwiększać, natomiast bezrefleksyjność, utrzymując pojemność na istniejącym poziomie, może ją przez to niepotrzebnie ograniczać. Jeżeli jednak, jak twierdzi Navon (1984), granice można określać tylko post hoc, wtedy te dwie teorie zbliżyłyby się bardziej do siebie. Na razie przetwarzanie automatyczne można określić jako konstrukt zachowujący koncepcję ograniczonej pojemności w psycho­logii poznawczej.Kolejna różnica między przetwarzaniem automatycznym i kont­rolowanym a bezrefleksyjnością i refleksyjnością dotyczy sposobu, w jaki dokonuje się przetwarzanie automatyczne. Przetwarzanie automatyczne jest rezultatem powtarzania, podczas gdy badania nad przedwczesnym związaniem się poznawczym wykazały, że bezreflek­syjność może być również skutkiem jednorazowej ekspozycji informacji. Oprócz różnic ilościowych, badania wykazały, że bezrefleksyjność i refleksyjność różnią się także jakościowo, albowiem informacja przetwarzana bezrefleksyjnie przestaje być dostępna dla operacji świadomego posługiwania się nią (Chanowitz, Langer, 1981; Langer, Imber, 1979).

ZNUŻENIE

images (1)

Znużenie występuje wtedy, gdy jakaś czynność mogłaby być wykonywana bezrefleksyjnie, ale przeszkadzają temu czynniki zewnętrzne. Przykład: jeżeli trzeba tylko przesuwać przedmioty na pasie transmisyjnym, to można by to zadanie wykonywać bezrefleksyjnie. Jednakże wyobraźmy sobie, że w trakcie przesuwania przedmiotów ostry nóż przecina każdy z nich na pół. Potencjalna możliwość utraty palca może podtrzymywać naszą uwagę. Jednakże uważanie na coś bez dokonywania nowych spo­strzeżeń będzie prawdopodobnie wymagać wysiłku. Jeżeli ktoś reflek­syjnie zajmie się wynajdywaniem nowych sposobów wykonywania zadania, czas będzie mijał szybko. Jeżeli nie będzie dokonywać nowych rozróżnień oraz nie pozwoli sobie na wykonywanie zadania bezrefleksyjnie, prawdopodobnie będzie odczuwać znużenie. W każ­dym razie istotne jest stwierdzenie, że refleksyjność nie musi być trudna.Refleksyjność była błędnie rozumiana jako wymagająca większego wysiłku niż bezrefleksyjność. Przypuszcza się jednak, że w obu przypadkach wysiłek jest ten sam. Może wydawać się, że refleksyjność wymaga więcej wysiłku, jeżeli treść jest trudna lub negatywna. Jeżeli próbując rozwiązać problem rezygnuje się z powodu wyczerpania, to nie dlatego, że męcząca jest refleksyjność (dokonywanie nowych rozróżnień). Bardziej wyczerpująca przy próbach rozwiązania trudnego problemu jest prawdopodobnie osobista niemożność odrzucenia wcześ­niejszych kategorii lub też emocjonalne napięcie towarzyszące myśli, że powinno się umieć rozwiązać ten problem.

NIEJEDNOZNACZNA FIGURA

images (2)

Jednakże ta niejednoznaczna figura jest czasami automatycznie spostrzegana jako królik, a czasami jako kaczka. To samo zjawisko zachodzi, gdy widzimy niejedno­znaczny sześcian Neckera. Choć usilnie staramy się określić jej położenie w trójwymiarowej przestrzeni, figura automatycznie zmienia swoje ustawienie. Te przykłady mają ważne implikacje, pokazują bowiem odmienne poziomy przetwarzania informacji. Możemy być równocześnie refleksyjni (na poziomie molarnym) i automatyczni (na poziomie molekularnym).Istnieje również możliwość bezrefleksyjnego przetwarzania kont­rolowanego. Za przykład może służyć uczenie się na pamięć przed egzaminem. Tego typu zapamiętywania zachodzi w pojedynczym kontekście i nie są tu dokonywane nowe rozróżnienia, jest więc ono bezrefleksyjne. Uczenie się na pamięć wyczerpuje naszą „pojemność” i wymaga wysiłku, jest więc przetwarzaniem kontrolowanym. Ten przykład ukazuje jeszcze jedną różnicę między refleksyjnością i bezref­leksyjnością a przetwarzaniem automatycznym i kontrolowanym.Przetwarzanie kontrolowane wymaga wysiłku. Ani refleksyjność, polegająca na pełnym zaangażowaniu w dokonywanie rozróżnień, ani bezrefleksyjność, polegająca na całkowitym niezaangażowaniu, nie wymagają wysiłku. Przejście od bezrefleksyjności do refleksyjności może wymagać wysiłku, ale sama refleksyjność wymaga stosunkowo niewielkiego wysiłku. Na tym poziomie molarnym przyjmujemy też, że wysiłku wymaga pośredni stan znużenia.

GŁĘBSZE WNIKNIĘCIE W DEFINICJĘ

images (3)

Głębsze wniknięcie w definicję reflek­syjności pozwala dostrzec, że w przeciwieństwie do przetwarzania w pojedynczym kontekście refleksyjność jest wyborem kontekstów. Rozróżnienie refleksyjność—bezrefleksyjność dotyczy tego, jak two­rzymy informację czy też ustalamy znaczenie przetwarzanych infor­macji, pochodzących głównie ze świata zewnętrznego. Przetwarzanie automatyczne/kontrolowane dotyczy tego, jak postępujemy z infor­macją, którą już skategoryzowaliśmy. Tak więc przetwarzanie auto­matyczne/kontrolowane operuje informacją już zrozumianą i zinter­pretowaną w określonym kontekście. Jako takie ma do czynienia z informacjami znajdującymi się w pamięci. Na przykład, kiedy badany wykonuje automatycznie zadanie literowe, to zdecydował już, że ta litera jest na pewno literą. Gdyby nie miał pewności, czy dany obiekt jest literą czy cyfrą (np. „1”), to świadoma decyzja byłaby najpierw refleksyjna — jest tym, czy tamtym? — zanim obiekt ów zostałby automatycznie potraktowany zgodnie z tą decyzją. Innym jeszcze sposobem ukazania odmienności tych koncepcji jest rozważenie przypadków refleksyjnego przetwarzania automa­tycznego i bezrefleksyjnego przetwarzania kontrolowanego. Kiedy, na przykład, widzimy figurę niejednoznaczną, jak ta, która przy­pomina zarówno królika, jak kaczkę (Wittgenstein, 1972), to roz­strzygnięcie, co to jest, jest refleksyjne.

KAŻDE PRZETWARZANIE

images (4)

Koncepcja Cheng (1985) jest także niezgodna, chociaż w inny sposób, z koncepcją Schneidera i Shiffrina. Twierdzi ona, że każde przetwarzanie wymaga pojemności. Ponieważ w rzeczywistości granice są nieokreślone, najlepiej byłoby w tym punkcie naszych dociekań nie upierać się przy idei granic. Bardziej przysłużymy się rozwijaniu ludzkich możliwości, jeżeli dla celów heurystycznych przyjmiemy, że pojemność jest nieograniczona.Najbardziej widoczną różnicą między przetwarzaniem automatycz­nym i kontrolowanym a bezrefleksyjnością i refleksyjnością jest poziom analizy. Pierwsze podejście jest dużo bardziej molekularne niż drugie. Różnica ta wynika stąd, że przedmiotem zainteresowania i pomiaru są różne zmienne zależne. W badaniach nad przetwarzaniem auto­matycznym i kontrolowanym wybrano podejście molekularne, ponie­waż umożliwia ono molekularne badania nad pamięcią. Problem początkowo dotyczył liniowego versus równoległego przetwarzania w zadaniach dotyczących skaningu pamięciowego. W przeciwieństwie do tego podejście molarne w studiach nad bezrefleksyjnością i reflek­syjnością dotyczy całościowego zachowania społecznego czy zdrowot­nego. Nie jest to jednak jedyna różnica.Zasadniczo przetwarzanie automatyczne lub kontrolowane prze­biega w pojedynczym kontekście. (Jest to na ogół słuszne w badaniach poznawczych, natomiast mniej w badaniach z zakresu psychologii społecznej; patrz Bargh, 1984).

NAJBARDZIEJ RZUCAJĄCE SIĘ W OCZY

images

Najbardziej rzucającym się w oczy podobieństwem między bezrefleksyjnością/refleksyjnością a przetwarzaniem automatycznym i kontro­lowanym jest to, że obie te koncepcje rozróżniają aktywny i mniej aktywny sposób przetwarzania informacji. Jest to tego typu podobieńst­wo, które może świadczyć o zbytniej asymilacji poglądów. Jasne wyłożenie różnicy między tymi dwoma parzystymi konstruktami niech będzie przestrogą przed redukcjonizmem w ogóle. Jednym z rezultatów wchłonięcia poglądu przez inny jest błędne odczytanie refleksyjności jako procesu umysłowego obciążającego pojemność. Jak się przekona­my, teoria bezrefleksyjności/refleksyjności, przynajmniej dla celów heurystycznych, nie zakłada ograniczonej pojemności. Natomiast koncepcja ograniczonej pojemności zajmuje miejsce centralne w teorii przetwarzania automatycznego i kontrolowanego.Koncepcja ograniczonej pojemności, tak kluczowa dla teorii przetwarzania automatycznego i kontrolowanego, jest przeważnie przyjmowana jako pewnik. Jednakże w literaturze dotyczącej psycho­logii poznawczej zgłasza się wobec tej koncepcji zastrzeżenia. Navon (1984), podobnie jak ja, nie przyjmuje idei ograniczonej pojemności. Dowodzi on, dość przekonująco, że koncepcja pojemności jest kon­cepcją post hoc. Za każdym razem, gdy pojemność jest przekraczana, uważa się, że została ona błędnie określona.

KONFRONTACJA PRAC

pobrane (1)

Tak więc bezrefleksyjność jest sposobem przetwarzania infor­macji, podczas gdy nastawienia, role, oczekiwania i etykiety są strukturami, które mogą być użyte refleksyjnie lub bezrefleksyjnie. Jak automatyzm, nawyk i fiksacja funkcjonalna, tak i bezrefleksyj­ność odnosi się do sztywnego, niezmiennego zachowania, które, jak się wydaje, nie wymaga wysiłku. Inaczej jednak niż w tamtych przypad­kach, nie jest warunkiem koniecznym powstania bezrefleksyjności. Niektórzy badacze (np. Nisbett, Wilson, 1977) mówią o automatyzmie nie opartym na powtarzaniu, ale jest to wtedy automatyzm mimowolny. Co więcej, te inne pojęcia odnoszą się jedynie do sposobu reagowania. Studia nad bezrefleksyjnością mają natomiast za główny przedmiot stan umysłu osoby reagującej. Rozpatrują zatem inny zestaw prob­lemów badawczych. Nasza odmienna perspektywa prowadzi nas np. do pytań o zależność między bezrefleksyjnością a zdrowiem.Teraz, kiedy wiemy już więcej o bezrefleksyjności i refleksyjności, warto by może skonfrontować obie prace Schneidera i Shiffrina z 1977 r. nad przetwarzaniem automatycznym i kontrolowanym z teorią bezrefleksyjności i refleksyjności. Ta konfrontacja mogłaby być pouczająca dla psychologów społecznych, którzy są skłonni jednostronnie stosować konstrukty poznawcze do zachowań spo­łecznych.

INTERPRETACJA ZACHOWANIA

pobrane

Na przykład to samo zachowanie można interpretować jako nieśmiałość lub jako snobizm, zależnie od tego, czy jest się nastawionym na spostrzeganie snobów czy osób nieśmiałych. Jeżeli ktoś jest nastawiony na spostrzeganie snobów, zachowanie danej osoby będzie interpretował poprzez to nastawienie. Jego ponowna interakcja z tą osobą może już przebiegać bezrefleksyj­nie, a wtedy nowe snobistyczne zachowanie może zostać nie zauważone. Jeżeli jednak ten ktoś jest refleksyjny, to nowy przejaw snobizmu będzie przetwarzany. W tym rozumieniu refleksyjność i bezrefleksyjność są niezależne od nastawień: można mieć nastawienie i przetwarzać nowe informacje nie wyzbywając się tych nastawień lub też opierać się na nastawieniach i nie przyjmować żadnych nowych informacji. Nastawienia, role, oczekiwania mogą służyć bezrefleksyjności. Dopuszczają bowiem kierowanie uwagi na część „całościowego obra­zu”. Powtórne doświadczenie może dalej redukować uwagę, aż zachowanie będzie podejmowane bezrefleksyjnie. Uważa się, że na nastawienia i oczekiwania oddziałują czy też je determinują potrzeby, wartości i inne czynniki motywacyjne (por. Bruner, 1951; Bruner, Goodnow, Austin, 1956). Nie powinny one wpływać na bezrefleksyj­ność poza tym, że determinują sposób zakodowania materiału pierwo­tnego.

UNIKNIĘCIE ZAMIESZANIA

pol_pl_Kreatywne-rysowanie-Bazgroszyt-Emocje-Ryska-948_3

Aby uniknąć zamieszania, należy wyraźnie odróżnić bezrefleksyj­ność od innych zjawisk opartych na minimalnym przetwarzaniu informacji. Na przykład powinniśmy pokrótce przeanalizować takie od dawna znane pojęcia, jak nastawienie, oczekiwanie, etykieta i rola. Podobnie powinniśmy się ustosunkować do prac traktujących o nawy­kach, fiksacji funkcjonalnej i automatyzmie.Zgodnie z obecnym podejściem, zachowanie bezrefleksyjne jest świadomym kierowaniem uwagi tylko na kilka wskazówek, które reprezentują scenariusz. Nastawienia, etykiety, oczekiwania kierują uwagę na pewne informacje, a tym samym odwracają ją od innych. Skutkiem działania tych czynników (nastawień, etykiet itp.) może być minimalne przetwarzanie informacji, jako że kierując jednostkę ku określonym informacjom, jednocześnie odwracają jej uwagę od masy innych potencjalnych informacji. Jednakże role, nastawienia, etykiety itp. mogą być przyjmowane bezrefleksyjnie lub refleksyjnie. Badacze zajmujący się oddziaływaniem tych pozostałych zmiennych deter­minujących selekcję informacji nie zakładają obniżenia świadomej aktywności poznawczej.Rozważmy, na przykład, nastawienia. Można mieć pewne na­stawienie i przez pryzmat tego nastawienia przetwarzać informacje lub też opierać się na dawnej informacji zgodnej z nastawieniem i być zamkniętym na nowe informacje.

MINIMALNE PRZETWARZANIE INFORMACJI

smile_1

Jeżeli jednak refleksyjnie ustosunkować się do placebo, można dojść do wniosku, że skoro pigułka jest obojętna, to jednostka sama musi być odpowiedzialna za poprawę stanu fizjologicznego (por. Davison, Valins, 1969). Uświadomienie sobie tego mogłoby stać się racjonalną inspiracją do poszukiwania bezpośred­niej drogi wywoływania poprawy swojego stanu bez odwoływania się do magicznej pigułki, która uzależnia sukces od innych ludzi. Jeżeli ludzie czegoś szukają, to oczywiście mają większą szansę, że to znajdą, niż wówczas, gdyby nie przyjdzie im nawet do głowy zapytać, czy to jest możliwe. Jeżeli okoliczności ciągle się zmieniają i może istnieć lepsza reakcja od tej jednej, na której bezrefleksyjnie polegamy, to prawie zawsze bycie refleksyjnym może być korzystne.  Jasne jest już chyba, że mówiąc o bezrefleksyjności myślimy o  czymś więcej niż tylko o minimalnym przetwarzaniu określonych informacji. Bezrefleksyjność może również charakteryzować sposób istnienia organizmu. Tak więc, wracając do naszego przykładu z baseballem, możemy być bezrefleksyjni, jeśli chodzi o to, jak trzymać kij baseballowy, a równocześnie znajdować się w stanie refleksyjności w stosunku do czegoś innego. Pomijając tę różnicę pomiędzy koncepcją minimalnego przetwarzania informacji a koncepcją refleksyjności/bezrefleksyjności, różnorodność sytuacji stosowanych we wszystkich wcześniej wspomnianych pracach dotyczących minimalnego prze­twarzania informacji miała znaczenie przy formułowaniu twierdzeń o powszechnej bezrefleksyjności.

Scroll To Top